Đồ gốm Nhật Bản đẹp ở điểm nào?

Khi chiêm ngưỡng một món đồ gốm sứ Nhật, ví dụ cốc Fuji-san hay bát Tsutsuizutsu, bạn có tự hỏi: Sức hấp dẫn của chúng đến từ đâu? Vì sao các tạo tác méo mó, sứt mẻ ấy lại đẹp?

Câu trả lời nằm ở triết lý thẩm mỹ wabi-sabi (侘び寂び). Nói nôm na nghĩa đen, "wabi" (侘) mang nghĩa cô độc, còn "sabi" (寂) có ý tịch mịch héo tàn. Đi cùng nhau, wabi-sabi hướng tới việc nhìn nhận cái đẹp trong sự vô thường, bất toàn, phi hoàn hảo của vạn vật. Về biểu đạt, các tác phẩm wabi-sabi thường có tính sơ lược, bất đối xứng, gồ ghề, cần kiệm, khắc khổ. Ta có thể nhận ra tư duy thẩm mỹ này trong vô số loại hình nghệ thuật Nhật Bản, từ phong cách kintsugi (sửa đồ gốm vỡ bằng sơn mài trộn vàng như bát Tsutsu-i-zutsu) tới thơ văn, cắm hoa, làm vườn.

Khu vườn của Sen no Rikyū

Còn về triết lý, wabi-sabi thấm nhuần triết lý Phật giáo Thiền tông, khi mà con người chấp nhận cái vô thường, cái khổ, cái vô ngã trong cuộc đời. Có thể chiêm nghiệm tư tưởng này qua giai thoại về bậc thầy trà đạo Sen no Rikyū, cũng là một người có công phát triển wabi-sabi. Truyện rằng, một ngày nọ, Rikyū yêu cầu học trò quét vườn cho mình. Người học trò cần mẫn dành cả ngày quét dọn vườn của sư phụ sạch bong, không một hạt bụi. Rikyū, sau khi đi một vòng kiểm tra, lại chưa hài lòng. Ông mới tiến tới cây phong trong vườn, lắc nhẹ, để vài chiếc lá vàng rơi lên thảm cỏ. Có lẽ điều Rikyū muốn truyền đạt, là cái đẹp thực sự không nằm ở sự "hoàn hảo" không tì vết tới mức khiên cưỡng, vô hồn, mà ở sức sống và sự đổi thay không ngừng của tự nhiên.

Đòi hỏi hoàn hảo của cuộc sống hiện đại

Bất kể ý nghĩa câu chuyện trên là gì, wabi-sabi cũng là một nhân tố quan trọng tạo ra sự độc đáo của thẩm mỹ Nhật Bản, nhất là khi đặt cạnh những tư tưởng hướng tới sự vĩnh cửu như triết học Hy Lạp hay đề cao công phu tỉ mỉ như nghệ thuật Trung Hoa. Trong thế giới hiện đại, wabi-sabi còn đặt ra câu hỏi: Có phải ta đang phải sống với quá nhiều filters trên Instagram, quá nhiều thành tựu trên LinkedIn, quá nhiều bài viết truyền cảm hứng trên Facebook? Đối với mỗi người, duy trì hình tượng đẹp đương nhiên mang lại cho ta lắm lợi thế, nhưng cũng như khu vườn sạch bong của Rikyū, liệu ta có đang đánh mất điều gì chăng?

Còn bạn, bạn nghĩ gì về wabi-sabi và câu chuyện của Rikyū? Thế nào mới là đẹp? Và cái đẹp nói cho ta điều gì về thế giới này?

⭕️ Pencil Philosophy - Triết học Bút chì là dự án giáo dục khai phóng do các cựu sinh viên Đại học Columbia và Stanford (Hoa Kỳ) sáng lập.

⭕️ Kết nối với cộng đồng Pencil Philosophy tại Facebook, Instagram, và Threads.