Tha thứ? Vì sao phải tha thứ?

Trong triết học và tôn giáo, vị tha thường được ca ngợi như một đức tính cao quý, một liều thuốc vạn năng để đạt được bình yên trong tâm hồn. Ngược lại, con người quen gán cho oán hận những nhãn dán tiêu cực, coi nó như một sự bất lực trong việc vượt qua quá khứ. Nhưng bạn có khi nào nghĩ, biết đâu từ chối tha thứ lại có thể là một nỗ lực phản kháng, để bảo vệ phẩm giá chính mình?

Có thể bạn đã chứng kiến một người nào đó bị phản bội, rồi nhận về những lời khuyên kiểu: "Tha thứ đi, để lòng mình thanh thản". Người nói như vậy không có ý xấu, nhưng sự phổ biến của những lời như thế khiến ta tự hỏi: Từ lúc nào mà tha thứ buông bỏ được xã hội mặc định là một lời giải luôn đúng? Liệu con người có nên bỏ đi đau khổ như một món đồ chơi cũ, trong mọi trường hợp?

Oán hận như một sự khẳng định

Triết gia Áo Jean Améry (1912-1978), người từng sống sót qua thảm họa Holocaust, trả lời, đau khổ là một phần không thể tách khỏi bản sắc của các nạn nhân. Theo ông, tha thứ là một kiểu phủ nhận tính không thể đảo ngược của hành động gây tổn thương. Như thế, oán hận chính là khẳng định những đau khổ đã xảy ra không thể được coi là "chưa từng tồn tại": ta không thể "thương lượng" hay "bù đắp" chúng. Từ chối tha thứ, Améry lập luận, là cách người bị hại bảo vệ "quyền được đau khổ" của mình, như một nỗ lực giữ lấy phẩm giá cá nhân. Xa hơn, oán hận có vai trò buộc kẻ gây lỗi và xã hội phải nhìn thẳng vào sự thật, giữ gìn các quy chuẩn đạo đức, thay vì bình thường hoá tội lỗi.

Giới hạn của trừng phạt

Nếu Améry tập trung vào tiếng nói của nạn nhân thì Hannah Arendt (1906-1975), nữ triết gia, sử gia Mỹ gốc Đức, xem tha thứ và trừng phạt như những cấu trúc cơ bản của hành động chính trị trong không gian công cộng. Một mặt, Arendt coi tha thứ là hành động cho phép con người giải phóng bản thân khỏi xiềng xích quá khứ. Mặt khác, bà chỉ ra: "Con người không thể tha thứ cho những gì họ không thể trừng phạt, và họ không thể trừng phạt những gì đã trở nên không thể tha thứ." Nói cách khác, có những tội ác nằm ngoài khả năng trừng phạt của con người (bà gọi chúng là "radical evil", hay "tội ác triệt để"). Với những tội ác khủng khiếp như thế, khái niệm tha thứ gần như trở nên vô nghĩa.

Câu hỏi cho thời đại chúng ta

Thời đại của Jean Améry và Hannah Arendt là thời đại chiến tranh và diệt chủng. Những tang thương của thế kỷ 20 phủ bóng lên các chiêm nghiệm của họ. Nhưng những giới hạn mà họ chỉ ra trong cách con người hình dung về tha thứ và đạo đức vẫn còn âm hưởng tới hôm nay. Ví dụ, chúng có thể khiến ta cẩn trọng và khoan dung hơn trước khi đưa ra lời khuyên "hãy bỏ qua đi" cho một ai đó. Phải chăng oán hận không phải chỉ toàn tiêu cực? Phải chăng, tất cả mọi người đều có quyền lựa chọn cảm xúc cho riêng mình, bất kể lựa chọn ấy là tha thứ hay oán hận?

Và rộng hơn một chút, khi mà các xung đột và diệt chủng đang trỗi dậy, những câu hỏi về tha thứ lại càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết: Đâu mới là phản ứng thực sự phù hợp cho nạn nhân, cho kẻ gây tội, và cho chính chúng ta?

⭕️ Pencil Philosophy - Triết học Bút chì là dự án giáo dục khai phóng do các cựu sinh viên Đại học Columbia và Stanford (Hoa Kỳ) sáng lập.

⭕️ Kết nối với cộng đồng Pencil Philosophy tại Facebook, Instagram, và Threads.