Chủ nghĩa vô thần: Chuyện tâm linh đùa cũng chẳng sao?

Thử nhớ lại những lần bạn đi lễ đầu năm, xin quẻ bói, hoặc đọc một bài đăng có tựa "Chuyện tâm linh không đùa được đâu" trên mạng xã hội. Là người Việt Nam, hẳn bạn đã quen những tập tục như vậy, khi con người kết nối với một "thế giới" thần linh nào đó nằm ngoài thế giới hữu hình mà ta sống.

Nhưng dựa vào đâu để bạn khẳng định thần linh tồn tại? Làm sao bạn chắc rằng khi bạn thắp hương, có đấng nào đấy nghe lời khấn?

Băn khoăn này chính là mầm mống cơ bản của chủ nghĩa vô thần, nói nôm na là khẳng định rằng thần linh không tồn tại. Ý tưởng thoạt nghe đơn giản, nhưng nó đã trở thành một trong những trào lưu quan trọng nhất của thế giới hiện đại. Vậy điều gì tạo nên sức hấp dẫn của chủ nghĩa vô thần?

Khi khoa học giải thích thay thần thánh

Dù đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước, chủ nghĩa vô thần chỉ thật sự lớn mạnh từ thế kỷ 18-19, khi khoa học và triết học đạt được những tiến bộ vượt bậc. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người không còn phải mượn thần linh để giải thích các hiện tượng tự nhiên theo kiểu:

Của Trời, Trời lại lấy đi
Giương đôi mắt ếch làm chi được Trời?

Thay vào đó, ta dùng vật lý để dự báo thời tiết, thiên văn để chứng minh Trái đất quay quanh Mặt trời, sinh học để nói nguồn gốc của loài người. Ngay cả thói quen luận giải những sự trùng hợp kỳ lạ là điềm báo cũng được các nhà tâm lý học giải thích bằng thuật ngữ Hyperactive Agency Detection Device, đơn giản là một cơ chế tiến hoá giúp tổ tiên con người cảnh giác trước các bất trắc của tự nhiên.

Vô thần như sự tự chủ của con người

Như thế cũng có nghĩa, con người giờ đã tự chủ trước tự nhiên, thậm chí còn làm chủ và cải tạo nó. Đây chính là một khía cạnh quan trọng làm nên sức hấp dẫn của chủ nghĩa vô thần: Khẳng định con người mới thực sự là chủ thể thống trị thế giới. Ta còn cần Thiên Lôi, Ông Trời, Thiên Chúa làm gì? Cớ gì ta phải đè lên mình những sợ hãi tâm linh? Cũng như tuyên ngôn của triết gia Đức Friedrich Nietzsche: "Chúa đã chết. Và chúng ta đã giết ngài".

Sâu xa hơn, chủ nghĩa vô thần mở ra tính tự chủ của con người trong việc đặt ra giá trị, ý nghĩa, vận mệnh cuộc đời mình. Thay vì phải tìm tới thiên ý, kinh viện, bói toán, mỗi cá nhân được lựa chọn họ sống vì lẽ gì, tuân theo phép tắc nào. Với chủ nghĩa vô thần, giá trị của mỗi người chỉ phụ thuộc vào chính họ, trong mối quan hệ giữa họ với người khác, ngay trong kiếp sống này, không lệ thuộc vào một đấng vô hình, ở một kiếp sau nào đó.

Ta có thể nhận ra chính các tôn giáo đâu đó cũng viện dẫn tới tính tự chủ của con người trong việc kiến tạo giá trị cuộc đời. Ví dụ trong Luận Ngữ, học trò hỏi đạo thờ quỷ thần, Khổng Tử nói: "Chưa biết thờ người, sao biết thờ quỷ thần?" Học trò lại hỏi sự chết, Khổng Tử trả lời: "Chưa biết sự sống, sao biết sự chết?" Hay một ví dụ khác, Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền dạy: "Gặp Phật diệt Phật, gặp Tổ diệt Tổ." Như thế, Khổng Tử và Lâm Tế Nghĩa Huyền có điểm giống chủ nghĩa vô thần ở chỗ đều nhấn mạnh con người phải vượt lên chấp niệm về thần phật và thế giới bên kia. Điểm khác biệt là những người vô thần đi xa hơn một bước: hoàn toàn phủ nhận các đấng tối cao này. Với nhiều người trong số họ, như vậy mới thực sự là tự do.

Đương nhiên, chủ nghĩa vô thần còn có nhiều giá trị nữa mà khuôn khổ bài viết chưa chạm tới. Ngược lại, các tôn giáo cũng đã, đang, và sẽ phản biện chủ nghĩa vô thần với những luận giải của riêng mình. Còn theo bạn, đức tin có giá trị như thế nào trong bối cảnh khoa học công nghệ thế kỷ 21?

Cập nhật 27/5/2026: Đọc một góc nhìn phản biện từ bài viết khách mời của Jan và Hus: "Tôi có cần giả thiết ấy không? Về chủ nghĩa hữu thần, đức tin và lý trí".

⭕️ Pencil Philosophy - Triết học Bút chì là dự án giáo dục khai phóng do các cựu sinh viên Đại học Columbia và Stanford (Hoa Kỳ) sáng lập.

⭕️ Kết nối với cộng đồng Pencil Philosophy tại Facebook, Instagram, và Threads.