Tôi có cần giả thiết ấy không? Về chủ nghĩa hữu thần, đức tin và lý trí

Pencil Philosophy xin giới thiệu bài viết khách mời của Jan và Hus, như một góc nhìn đối thoại với bài "Chủ nghĩa vô thần: Chuyện tâm linh đùa cũng chẳng sao?", đăng ngày 1/5/2026.

Kể từ vài thế kỉ trước, dưới ngọn cờ của những Galilei, Copernicus, v.v., khoa học tự nhiên đã có những bước đại nhảy vọt ngoạn mục. Nó thần kì đến độ dường như hiểu biết của ta về thế giới trong vài ngàn năm trước Cách mạng Khoa học chẳng là gì so với những thế kỉ sau đó. Có câu chuyện về Napoleon và nhà toán học Pierre-Simon Laplace, khi hoàng đế trách mắng Laplace rằng trong cuốn "Cơ học thiên thể" của ông chẳng nhắc đến Đấng tạo hóa một lần nào, Laplace trả lời: "Tôi chẳng cần cái giả thiết ấy nữa."

Chính trong sự tự tin về khả năng của khoa học tự nhiên mà nhiều người đã chọn từ bỏ mọi ý niệm về một hay nhiều thần linh ngự trị trời đất, chim trời, cá biển,..., và con người. Khi ta có thể dự báo được bão khi nào tới và quan sát được đến cả các phân tử, thì sớm muộn cũng sẽ (và đã) có người đặt ra câu hỏi: Liệu còn hiện tượng nào cho Chúa, Zeus hoặc Ông Trời thi ân giáng phép hay không, khi mà ta dần dần giải thích được nhiều hiện tượng chỉ bằng khoa học tự nhiên mà thôi?

Truyền thống hữu thần trong triết học

Không phải con đường tiến lên Thượng đế lúc nào cũng là: "Cái gì đây? Sao lạ thế nhỉ? Chắc là do thần nào đấy dựng," và sẽ có người lại nói: "Đúng rồi, là do thần A dựng và dựng như này, như này..." Đã mấy nghìn năm, ta vẫn có con đường dẫn đến Thượng đế mà cũng nom chặt chẽ chẳng khác gì khoa học tự nhiên. Đó là triết học. Cho dù truyền thống vô thần đã trỗi dậy mạnh mẽ trong vài thập kỉ gần đây, truyền thống hữu thần cũng mạnh mẽ không kém. Thời cổ đại có Socrates, Plato của phương Tây, Mặc Tử của phương Đông, thời Trung cổ có Anselm thành Canterbury và Thomas Aquinas, và ngay cả nhiều triết gia Khai sáng vốn nổi tiếng trọng lý trí cũng tin có một Đấng tạo hóa. Thần linh đã luôn hiện diện trong những triết thuyết bằng vô vàn hình dạng: Động cơ bất động của Aristotle, Hiện thể Thuần tuý của Aquinas, thậm chí là trong hình hài Tự nhiên của Spinoza và cả Tinh thần Tuyệt đối của Hegel. Vậy thì, có thể nói rằng thứ mà khoa học tự nhiên thực sự đập bỏ không phải là chính thần thánh, mà là sự hiểu biết cách mê tín dị đoan về họ. Có thể sét không phải là ngọn lao do thần Zeus ném xuống. Nhưng không tự động có nghĩa là không có gì đó đáng để ta gọi là thần linh! Vì sao hai câu "Mây là do hơi nước ngưng tụ mà tạo thành" và "Thượng đế có thật" lại đối nghịch nhau? Có gì trong hai câu này mà thành ra chỉ có thể có một trong hai đúng? Liệu lời giải đáp của khoa học có cho ta manh mối về ý nghĩa sự hiện hữu của ta?

Nếu không còn Chúa, đạo đức có nghĩa gì?

Thêm vào đó, thần thánh, dù có thật hay không, đã có ảnh hưởng rất lớn đến lịch sử loài người. Nhận thức của con người về luân thường đạo lý thường cũng qua thần thánh, cụ thể là trong nhiều tôn giáo, các đấng tối cao thường là những vị ban luật đạo đức cho con người noi theo để được sự cứu rỗi, qua thế giới bên kia trong hoan lạc hay những điều tương tự thế. Khi Nietzsche tuyên rằng "Chúa đã chết, Người vẫn chết, và chúng ta đã giết Người", ông đang chẩn đoán tình trạng tiến thoái lưỡng nan của văn hóa phương Tây sau khi hệ thống siêu hình-đạo đức Ki-tô giáo đã bước vào cánh gà mà nhường đường cho chủ nghĩa vô thần. Ông sợ rằng khi không còn Chúa thì mọi điều răn cũng thành vô nghĩa, con người từ đây mất đi phương hướng và sống dậm chân tại chỗ. Cũng là Nietzsche ngay sau đó: "Tầm vóc của việc ta làm có quá đỗi lớn lao chăng? Ta có nên trở thành những vị thần để nên xứng với điều này chăng?"

Với người hữu thần, đức tin là gì?

Nhưng quả thật nếu chỉ tin để biết sống sao cho không bị giáng phạt thì vẫn chưa đủ. Đối với người hữu thần, tin không đơn thuần là mù quáng như "tôi không biết anh, tôi sợ anh nhưng tôi vẫn tin anh", nhưng là "tôi biết anh nên tôi tin anh". Thần linh có thể là những đấng có hình dạng, tính cách giống con người, mà người ta có lẽ sẽ tin một vị thần như vậy như tin bất kì lãnh tụ phàm nhân nào khác. Ngược lại, có những thần thánh siêu việt mọi đặc điểm con người hoặc là chính Toàn thể, và người tín đồ sẽ tin trong niềm kinh sợ vì thần mình thờ quá ư là lớn lao. Cho dù thần thánh là gì, người hữu thần nói rằng việc tin hệ tại ở chính mỗi người chúng ta. Nó không phải là niềm tin khoa học, cũng chẳng phải là "nghĩ gì tin nấy", nhưng là niềm tin vượt trên mọi sự trao đổi, hướng dẫn, cầu xin đơn thuần và là sống trong mối tương quan giữa người với thần — raison d'être của tôi. Qua đó, người hữu thần cho rằng thông qua việc tin bằng ý chí tự do của mình và không phải ai khác, ta chọn cho mình một con đường mà sẽ quyết định ý nghĩa của cuộc đời, và ta phải chịu trách nhiệm với lựa chọn ấy.

Đức tin tôn giáo, trong đó có hữu thần luận, như mọi hình thái đời sống đều không thể được gói gọn trong từng này chữ nghĩa, và do đó luôn bao dung mọi kinh nghiệm và kiến giải. Khoa học và đức tin liên hệ với nhau ra sao, và vai trò của triết học trong đức tin là gì? Đó chính là những câu hỏi vẫn đang chờ đợi mỗi người tự suy ngẫm và rút ra cho chính mình.

Pencil Philosophy xin chân thành cảm ơn Jan và Hus vì đã đóng góp bài viết trên.

⭕️ Pencil Philosophy - Triết học Bút chì là dự án giáo dục khai phóng do các cựu sinh viên Đại học Columbia và Stanford (Hoa Kỳ) sáng lập.

⭕️ Kết nối với cộng đồng Pencil Philosophy tại Facebook, Instagram, và Threads.